Nazwa miejscowości pochodzi od bagien i moczarów (tzw. rudawy) albo od rudy żelaza, którą prawdopodobnie tu wydobywano w XII w. Dlatego też nazwa rzek płynących przez miejscowość: biorąca swój początek Rudawa oraz Rudawka. Nazwy rudawa stosowano również mówiąc o wzniesieniu obfitującym w rudę żelaza.
Rudawa była osadą rycerską. Właścicielem Rudawy był prawdopodobny uczestnik wypraw krzyżowych do Ziemi Świętej[3][4] rycerz Jan zwany Gniewomirem (Jan Gniewomir, nazywany Janem de Rudawa[5] także Janem Gniewomirowicem) z rodu Strzegomitów herbu Kościesza (Strzegomia, Strzegomya), który piastował stanowisko komesa (Palatyna)[6]. Zmarł on w 1185 r.[7], ale w tymże jeszcze roku Rudawa przeszła drogą nadania (miejscowość wraz z kościołem - obecnie Kościół Wszystkich Świętych w Rudawie) z jego rąk w posiadanie Kapituły Krakowskiej. Administratorami, a faktycznie proboszczami, z jej ramienia byli m.in. w drugiej połowie XV w. profesor teologii i prawa kanonicznego oraz rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego Jan z Latoszyna (Latoszyński) herbu Gryf, a po nim Piotr Gamrat[8] herbu Sulima. Natomiast wedle legendy miejscowość założył Radwan (herbu własnego), rycerz Króla Bolesława Śmiałego jako osadę karną dla swoich żołnierzy[9].
W 1436 r. Władysław Warneńczyk[11] nadał wsi prawa miejskie magdeburskie, co zostało potwierdzone w 1464 r. przez Kazimierza Jagiellończyka. Rudawa była wówczas wsią parafialną w dekanacie Nowa Góra o obszarze 42 km², zamieszkiwana przez 750 mieszkańców. W 1527 r. w Rudawie było 8 ogrodów warzywnych, stał też dwór z budynkiem czeladnym, budynki gospodarcze, karczma i młyn.
Od średniowiecza teren wokół Rudawy dzielono pomiędzy poszczególne parafie. Kontrowersje pomiędzy proboszczami o przynależność parafialną wiosek znajdujących się wokół Rudawy ciągnęły się latami. W 1598 r. pleban z Rudawy spierał się o zwierzchnictwo nad Pisarami z plebanem parafii paczółtowickiej[12]. Według wykazu sieci parafialnej w XVIII wieku do parafii Wszystkich Świętych w Rudawie należeli wyznawcy Kościoła rzymskokatolickiego z miejscowości: Brzezinka, Dubie, Nawojowa Góra, Młynka, Niegoszowice, Nielepice, Podchełmie (Kochanów), Radwanowice, Siedlec, Żary, natomiast z Pisar i Dębnika, należeli do parafii Nawiedzenia NMP w Paczółtowicach[13].
W dokumentach parafialnych w Rudawie znajduje się najstarsza w Małopolsce, a prawdopodobnie najstarsza w Polsce, XVI wieczna wiejska księga ślubów[14][15].
W 1615 r. kościół w Rudawie będący po gruntownej przebudowie, został konsekrowany przez biskupa krakowskiego Tomasza Oborskiego[16], który mieszkał również w Rudawie, we dworze zwanym Białym. Był on zarządcą majątku kościelnego na tym terenie. Do dworu należały 2 karczmy – naprzeciwko kościoła oraz w Werbowni. W 1777 r. miejscowość zamieszkiwały 423 osoby w 69 domach, a w 1789 r. – 428, w tym 7 Żydów.
W wieku XVII przed cmentarzem w Rudawie odbywał się w dni świąteczne jarmark[17]. W XVIII w. miejscowość posiadała ceglany kościół, dwie karczmy, szpital drewniany czyli przytułek dla starców, warsztat kowalski i szewski.
Okres zaborów
Po rozbiorach Polski miejscowość znalazła się w zaborze austriackim. W latach 1815–1846 miejscowość położona była na terenie Wolnego Miasta Krakowa, a stała się po raz pierwszy siedzibą gminy. W Rudawie miał wówczas siedzibę wójt gminy okręgowej – nr XXV. W okresie zaboru austriackiego na terenie Rudawy mieścił się posterunek żandarmerii.
Pierwsza wzmianka o szkole w Rudawie datuje się na 1587 r. Była to szkoła parafialna, a przestała istnieć w pierwszej połowie XVIII w. Rok 1752 należy przyjąć jako najpóźniejszą datę reaktywacji działalności szkoły parafialnej w Rudawie[17]. W 1818 r. została uruchomiona we wsi szkoła ludowa, która obejmowała zasięgiem oddziaływania 7 wsi. W 1857 r. na gruncie gminnym wybudowano nową szkołę, wcześniejsza szkoła uległa spaleniu. Na terenie miejscowości do dziś zachował się zabytkowy budynek szkoły z naniesionym na jej dachu napisem „RP 1913”[18].
W latach 1805–1886 mieszkała w Rudawie Anna Libera (pseud. Anna Krakowianka), autorka nowel, dramatów, wierszy, literatka i działaczka oświatowa. Anna Libera opisała legendę o rycerzu Radwanie pt. „Przeklęctwo” oraz historię zamku usytuowanego nieopodal Dubia, pt. „Zamczysko”[19]. Jest autorką powieści pt. „Na kiermaszu w Rudawie”.
W latach 30. XIX w. przeniesieni na czynsz poddani dóbr kościelnych mieli poważne trudności ze znalezieniem środków na zapłacenie czynszu, którego wysokość z reguły przekraczała możliwości gospodarstwa chłopskiego. Ta sytuacja doprowadzała do częstych sporów z duchowieństwem katolickim[20]. W 1852 r. liczba mieszkańców wzrosła do 542. W XIX w. we wsi działały dwa niewielkie tartaki.
Przy stacji kolejowej (otwartej 13 października 1847 r.) znajduje się dzielnica willowa z przełomu XIX/XX w.
W 1896 r. według projektu architekta Tomasza Prylińskiego wybudowana została tzw. „Willa z wieżyczką”, gdzie przez ostatnie dwadzieścia lat swojego życia[21] mieszkała wraz z mężem Stanisławem Domańskim profesorem UJ, lekarzem i krakowskim rajcą, a później wiceprezydentem Krakowa Antonina Domańska (krewna Lucjana Rydla, stopień pokrewieństwa: ciocia), która zasłynęła jako autorka powieści Historia żółtej ciżemki (większość akcji tej powieści rozgrywa się w Rudawie i sąsiednich Pisarach) i Paziowie króla Zygmunta. W willi podczas pobytu wraz z żoną Marią w sierpniu 1908 r. Henryk Sienkiewicz pisał niektóre nowele i kilka rozdziałów powieści Wiry. Pisarzowi codziennie rano przynosił świeże mleko lubiany przez niego miejscowy chłopiec Staś Tarkowski. Jego imię i nazwisko otrzymał później główny bohater W pustyni i w puszczy. Sama zaś Antonina Domańska była pierwowzorem Radczyni z dramatu pt. Wesele autorstwa Stanisława Wyspiańskiego.
Z dziewiętnastowieczną historią Rudawy jest związana postać Albina Dunajewskiego, który na przełomie lat 1864/1865 sprawował w kościele parafialnym w Rudawie funkcję wikariusza[22].
Dziewiętnastowieczną Rudawę zamieszkiwał Józef Trzaskowski, weteran powstania listopadowego i dzierżawca rudawskich dóbr kapitulnych[23], pisarz i diarysta, autor Zbioru różnych drobnostek[24].
W 1889 r. w miejscowości powstała czytelnia Towarzystwa Oświaty Ludowej. W 1890 r. założono kółko rolnicze i sklep. 22 września 1892 r. otwarto pocztę. W roku 1892 przybyły z Krakowa Stanisław Polaczek[25] nauczyciel i etnograf napisał monograficzną pracę etnograficzną na temat wsi pt. „Wieś Rudawa. Lud, jego zwyczaje, obyczaje, obrzędy, piosnki, powiastki i zagadki”, która została wydana w serii biblioteka Wisły w Warszawie[26].
W 1904 r. w Rudawie powstała Kasa Stefczyka. W 1906 r. rozebrano karczmę znajdującą się w pobliżu kościoła, postawiono tam nowy dwór. W 1910 r. we wsi żyło 714 osób w 114 domach. W 1911 r. w centrum wsi postawiono nowe obszerne stajnie.
Z początkiem XX w. Rudawa stawała się miejscowością letniskową o charakterze miasteczka[18][27]. Józef Łobczowski, proboszcz parafii w Rudawie pisał wierszem w 1915 r.: Jest obawa, że Rudawa na miasto się zmieni. Pierwszy murowany budynek mieszkalny, wybudowała w Rudawie Antonina Domańska[17].
W Rudawie sformowane zostały drużyny Związku Strzeleckiego, które po wybuchu I wojny światowej weszły w skład Legionów Polskich[28]. Po wyzwoleniu się Krakowa z rządów austriackich, w 1918 r. m.in. teren Gminy Rudawa objęła administracją Polska Komisja Likwidacyjna ustanawiając dla Gminy Rudawa komisarza i obsadzając teren gminy strażą obywatelską a w samej Rudawie ustanawiając posterunek żandarmerii składający się z Polaków[28].
W okresie międzywojennym na rzece Rudawka (w zachodniej części wsi), wykopano kanał przeciwpowodziowy (obecnie jest on nieczynny – osuszony). W zbiorach Gabinetu Rycin Biblioteki Jagiellońskiej znajduje się akwarela autorstwa Stanisława Wyspiańskiego, z widokiem rzeki Rudawy. Natomiast budynki kościoła w Rudawie stały się inspiracją dla Henryka Uziembły, który kilkukrotnie uwiecznił te obiekty w swoich malarskich dziełach[29]. Pastel pt. Kościół w Rudawie pod Krakowem znajduje się w kolekcji Lwowskiej Galerii Sztuki. Inny z obrazów pokazywany był w okresie życia artysty na wystawach w Krakowie, Warszawie i Wiedniu. Inny przedstawiciel nurtu artystycznego Młodej Polski, Stanisław Kamocki uwiecznił rudawskie obiekty kościelne swoimi pracami z ok. 1905 r. pt. Kościółek w Rudawie pod Krakowem[30] i Kościółek w Rudawie, od strony bramy[31].
W czasie II Rzeczypospolitej wieś należała do powiatu chrzanowskiego w województwie krakowskim. Do krzeszowickiego cechu należało 5 miejscowych właścicieli zakładów rzemieślniczych. Na 1921 r. datowana jest najstarsza informacja poświadczająca istnienie w Rudawie Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP). Remizę dla OSP w Rudawie wybudowano w 1934 r[32].
W 1937 r. powstał nowy murowany budynek szkoły powszechnej (późniejsza Szkoła Podstawowa w Rudawie), budowany od 1936 r.
II wojna światowa
5 września 1939 r. ostatnie istniejące pomiędzy Krzeszowicami a Krakowem bataliony 55 Dywizji Piechoty Rezerwowej Wojska Polskiego, podjęły walkę obronną w rejonie Rudawy i sąsiedniej Młynki. W walce poległo dziesięciu żołnierzy, z których sześciu niezidentyfikowanych pochowano na cmentarzu w Rudawie[34]. Miejsce pochówku tych żołnierzy stanowi rudawski Grób Nieznanego Żołnierza[35].
W czasie II wojny światowej w 1939 r. w Rudawie spłonęły 22 domy, zniszczeniu uległ okazały budynek dworca PKP[36]. Okupanci niemieccy stworzyli w 1939 r. w budynkach dworca kolejowego, wojskowy szpital polowy[37].
1 sierpnia 1944 r. na terenie Rudawy i najbliższych okolic powstał jeden z największych hitlerowskich punktów oporu tzw.: B-1 Stützpunkt Rudawa z 24 zachowanymi do dziś schronami. Obecnie większość z nich znajduje się na prywatnych posesjach (na niektórych stoją bloki, domy i garaże). Podczas okupacji we wsi istniał posterunek żandarmerii oraz jednostka ochrony kolei – Bahnschutzu. Wczesną wiosną 1944 r. Niemcy zorganizowali koło stacji kolejowej lotnisko polowe, wybudowano również bocznicę kolejki wąskotorowej – wówczas na teren Młynki – w celu przewożenia materiałów do budowy umocnień linii oporu (po II wojnie światowej została zlikwidowana).
16 stycznia 1945 r. miały miejsce pomiędzy wojskami sowieckimi a niemieckimi walki powietrzne nad Zabierzowem i Rudawą a 17 stycznia nastąpił nalot na stację kolejową w Rudawie. Zginęło wówczas siedem osób.[28], główny budynek stacji został zbombardowany przez lotnictwo Armii Czerwonej. 14 marca 1945 r. na rudawskim cmentarzu złożono szczątki ofiar[36]pacyfikacji Radwanowic. W pogrzebie wzięło udział 10 tysięcy osób[22], a kondukt żałobny liczył trzy kilometry[38].
Niektórzy mieszkańcy Rudawy i okolic zaangażowani byli w działalność konspiracyjną i walkę w oddziałach partyzanckich. W Rudawie zorganizowano pluton Związku Walki Zbrojnej (ZWZ), którego dowódcą i organizatorem był ppor. Henryk Tatara ps. „Kostur”. Ponadto na terenie Rudawy zlokalizowany był podporządkowany Armii Krajowej (NOW-AK) pluton Narodowej Organizacji Wojskowej[36] (dowódca, ppor. Andrzej Spyra – późniejszy więzień obozu koncentracyjnego)[39] i Samodzielny Pluton Dywersji Bojowej 12 Pułku Piechoty Armii Krajowej (S.P.D.B. 12 p.p. A.K) pod dowództwem, ppor. Karola Ślusarczyka ps. „Tatar”[40].
Po zakończeniu II wojny światowej partyzanci z Rudawy i okolic (trzy drużyny Samodzielnego Plutonu Dywersji Bojowej i walczącego w strukturach „Ligi Walki z Bolszewizmem”)[41] kontynuowali pracę konspiracyjną, szkoleniową, propagandową i dywersyjną również po rozwiązaniu Armii Krajowej aż do 1947 r., stając się faktycznie żołnierzami wyklętymi. Wówczas na rozkaz kierownictwa organizacji Wolność i Niezawisłość (WiN) zaprzestano walki, oficjalnie złożono broń i ujawniono członków oddziału partyzanckiego. Ujawnienie się 3 Drużyny S.P.D.B. 12 p.p. A.K. z Rudawy (dowódca, pchor. Stanisława Marona ps. „Wilk”, „Basza”[42])[43] była wyjściem z lasu ostatniej jednostki AK w Ziemi Krakowskiej[44]. Sfilmowane zostało później wykorzystywane w propagandzie jako przykład na gotowość władzy do łagodnego potraktowania partyzantów i na stosunek ujawniających się partyzantów do władzy ludowej[42]. Obraz ten uwieczniony na taśmach Polskiej Kroniki Filmowej[45].
W 1940 r. przeprowadził się do rodzinnego domu swojej żony w Rudawie Karol Ludwik Koniński, prozaik, eseista i krytyk literacki. W czasie II wojny światowej gościli między innymi Kazimierz Wyka, Wojciech Żukrowski, Ferdynand Machay, Karol Irzykowski, Leon Chwistek[46] a oczekiwanym gościem był Jerzy Turowicz[36]. Karol Ludwik Koniński Koniński zmarł 23 marca 1943 r. w Rudawie i został pochowany na miejscowym cmentarzu. Tu powstały m.in. rozprawy z zakresu tematyki społecznej tj. Gospody i Humanizacja własności[47] oraz dziennik opisujący okupacyjną codzienność, w tym również Rudawy, Uwagi 1940–1942[48].
W 1944 r. w rejonie Rudawy przez okres 10 miesięcy prowadziła działalność wywiadowczą trzyosobowa grupa funkcjonariuszy wywiadu sowieckiego 1 Frontu Ukraińskiego, która pozyskała do współpracy szefa niemieckiego wywiadu wojskowego Abwehry, Kurta Hartmanna i jego współpracownika Władimira Romachowa[28]
W 1945 r. zarejestrowano działający co najmniej od 1938 r. Ludowy Klub Sportowy „Orlęta” Rudawa[50].
W 1946 r. we wsi mieszkało 1055 osób. Do 1954 r. wieś należała do ówczesnej gminy Krzeszowice. W latach 1954–1972 była siedzibą gromady Rudawa, do której należało 7 okolicznych sołectw.
Na początku lat 60. XX w. w Rudawie powstała miejscowa grupa Świadków Jehowy[52].
W latach 60.–90. XX w. na terenie miejscowości znajdowały się stanowiska archeologiczne z licznymi znaleziskami. M.in. na rozległym cyplu położonym między Rudawką a rzeką Rudawą odkryto fragmenty naczynia z okresu ceramiki wstęgowej rytej oraz narzędzie pochodzące z epoki neolitu. W latach 1973–1976 miejscowość była siedzibą gminy Rudawa w ówczesnym powiecie chrzanowskim. W Rudawie funkcjonowało kino „Orlęta”. Po dokonaniu nowego podziału administracyjnego Polski w roku 1975 miejscowość położona była nadal w województwie krakowskim. Od czasu reformy administracyjnej z 1999 r. Rudawa należy do województwa małopolskiego.
Na terenie Rudawy usytuowany był komisariat Milicji Obywatelskiej. W 1979 r. w północno-wschodniej części Rudawy wybudowano nowe osiedle mieszkaniowe, składające się z trzech jednopiętrowych bloków.
W 1983 r. prof. Feliks Kiryk opracował historię Rudawy, w której później zamieszkał[54].
W 1985 r. obchodzono 40-lecie istnienia klubu sportowego Orlęta na antenie Programu I Polskiego Radia z udziałem audycji Lata z Radiem. W 1991 r. piroman z Rudawy spalił w miejscowości i okolicy kilkanaście zabudowań. W 1999 r. ochronka prowadzona przez zgromadzenie zakonne przekształcona została w Przedszkole Niepubliczne[51]. W pierwszych latach XXI w. północno-wschodnią część wsi Młynka przyłączono do Rudawy (ul. Kalwaryjska).
W 2000 r. oddano do użytku w obrębie obiektów, w tym boisk sportowych Szkoły Podstawowej w Rudawie, dwa nowe skrzydła budynku szkolnego (z przeznaczeniem na gimnazjum) wraz z salą gimnastyczną. Rozbudowa trwała od 1997 r., stanowi centrum edukacyjne nie tylko dla Rudawy, ale obejmujące oddziaływaniem obszar tożsamy z terenem dawnej gminy Rudawa[55].
W 2003 r. nadano nazwy ulicom. W latach 2005–2021 rokrocznie odbywał się w Rudawie Jurajski Półmaraton, który był zaliczany do największych imprez biegowych Małopolski[57]. W 2007 r. odbył się Piknik Forteczny (odbywa się corocznie). Począwszy od 2014 r. odbywają się rajdy samochodowe WRT Extreme Cup[58] oraz runda eliminacyjna Pucharu Automobilu Południowego[59]. W roku 2007 zorganizowano w Rudawie Młodzieżowe Mistrzostwa Polski w Tenisie[60].
W 2012 r. na rudawskich krytych kortach tenisowych, finaliści US Open, Marcin Matkowski i Mariusz Fyrstenberg zagrali pokazowy mecz podczas rozgrywek Tauron Biznes Ligi odbywającej się w Rudawie[61].
W 2016 r. klub Orlęta Rudawa obchodził 70. rocznicę oficjalnego istnienia, w której uczestniczył mieszkający w Rudawie Adam Nawałka[62]. Od tego roku i w związku z remontem stadionu „Orlęta” Rudawa jego płyta boiska pełni funkcję lądowiska (z funkcją oświetlenia) dla śmigłowców Lotniczego Pogotowia Ratunkowego (LPR)[63].
W listopadzie 2016 r. powstał w Rudawie skwer im. ks. Władysława Bukowińskiego, w którego obrębie znajduje się obelisk z tablicą pamiątkową[64].
W maju 2018 r. w Rudawie powstało Stowarzyszenie „ZiemiaRudawska.pl”, którego celem jest rozwój Rudawy i okolicznych miejscowości oraz restauracja określonej jako Ziemia Rudawska wspólnoty lokalnej składającej się z kilkunastu miejscowości obszaru w oparciu o Rudawę[66].
Od 2018 r. do 2022 r. trwała w Rudawie rewitalizacja centralnej przestrzeni miejscowości, Rynku[67] wraz z budową Centrum Kultury[68].
Na czas trwania Mistrzostw Świata w piłce nożnej w 2018 r., została na terenie Rudawy utworzona strefa kibica[69][70][71][72][73].
27 i 28 lipca 2019 r., w konsekwencji odkrycia historycznych dat[74], pierwszy raz w dziejach miejscowości odbyły się uroczystości upamiętniające ponowne potwierdzenie lokacji Rudawy na prawie magdeburskim[75], nazwana Świętem Rudawy, była to 555[76][77] rocznica ponownego potwierdzenia lokacji Rudawy na tym prawie niemieckim.
W sezonie piłkarskim 2019/2020 drużyna seniorów Ludowego Klubu Sportowego Orlęta Rudawa uzyskała historyczny[50] awans do klasy okręgowej, a następnie do w sezonie 2021/2022 do nowej zreformowanej V ligi piłkarskiej[78]. Klub reprezentujący Rudawę wkroczył w jubileuszowy 75 rok swojego istnienia z nowym godłem klubowym[79][80].
We wrześniu 2021 r. budynek Centrum Kultury w Rudawie zgłoszony przez Stowarzyszenie „ZiemiaRudawska.pl” zwyciężył w architektonicznym Ogólnopolskim Konkursie Najpiękniejszy Budynek 2021 roku[81][82].
W lipcu 2022 oddano do użytku budynek Centrum Kultury i remizę strażacką oraz nową płytę Rynku w Rudawie. Ochotnicza Straż Pożarna otrzymała nowy sztandar oraz samochód bojowy, któremu nadano imię "Józef", dla upamiętnienia ks. Józefa Łobczowskiego (1860-1921), proboszcza parafii rudawskiej i współzałożyciela OSP[83].
W 2022 r. Rudawa otrzymała tytuł drugiej „Najpiękniejszej wsi w Małopolsce”[84][85].
W styczniu 2024 roku na miejscowym cmentarzu został pochowany ksiądz Tadeusz Isakowicz-Zaleski[86]. W marcu 2024 zmarła Władysława Matuszek (ur. 1930), zasłużona obywatelka Rudawy, organizatorka pracy chałupniczej dla kobiet i matka kapłanów Ryszarda i Mariana[87].
schron bierny Regelbau 668[91][92] z 1944 r. (ul. Dunajewskiego).
Współczesność
Zespół Szkół im. Henryka Sienkiewicza w RudawieByła remiza OSP
W miejscowości mieszczą się: Rudawskie Centrum Kultury, Szkoła Podstawowa im. Armii Krajowej[93] wraz z boiskiem sportowym – przy ul. Stanisława Polaczka; poczta, biblioteka, kościółrzymskokatolicki, cmentarz, Ochotnicza Straż Pożarna, świetlica środowiskowa, Gminne Centrum Informacji Turystycznej[94].
Przystanek kolejowy, ośrodek zdrowia, sklepy spożywcze i wielobranżowe, restauracje, stacja paliw, okręgowa stacja kontroli pojazdów, apteka, cmentarz parafialny, boisko (z trybuną na 1000 miejsc) klubu sportowego Orlęta, kryte korty tenisowe (w ich obrębie działalność m.in. Akademii Tenisowej Krak Tenis[95].
Istnieje również siedziba i zakład przeróbki kamienia Lafarge Kruszywa Sp. z o.o. – Kopalnie Odkrywkowe Surowców Drogowych w Rudawie S.A. (dawny REK, późniejsza spółka Kopalnie Odkrywkowe Surowców Drogowych S.A.) przy ul. Legionów Polskich, Zakład Doświadczalny Instytutu Zootechniki PIB, podległy pod centralę Instytutu Zootechniki w Balicach (dawna mieszalnia pasz KOPR, późniejsza Proagra) przy ul. A. Dunajewskiego.
Zdecydowana większość mieszkańców Rudawy utrzymuje się z działalności pozarolniczej[96].
Grupy społeczne: Koło Gospodyń Wiejskich w Rudawie[97], Koronczarki, Klub Seniora Sami Swoi, Stowarzyszenie "ZiemiaRudawska.pl"[98][99][100]
Na południe od miejscowości, wzdłuż przebiegającej przez Rudawę drogi krajowej 79, rozciąga się zalesione wzgórze Chełm. Pod północnym zboczem góry znajduje się źródło Graność. Na terenie Rudawy znajdują się m.in. wzgórza: Zamek, Plebańska i Przymiarki, gdzie po zachodniej jego stronie płynie niewielki potok, który wpada do potoku Przymiarki. Na granicy z Niegoszowicami leży Wąwóz Niegoszowicki. W południowo-zachodnim krańcu wsi znajduje się ocembrowane źródło Podborze.
Przez teren Rudawy wiedzie Trans Jurajski szlak konny z Nielepic do Częstochowy[96].
Istnieje w Rudawie : Szlak Brzoskwini[102] – przez Nielepice do Brzoskwini.
W Rudawie się rozpoczyna zielony Szlak Racławki[103] bowiem potok Rudawka płynący przez miejscowość to w istocie inaczej nazwany potok Racławka. Z Rudawy szlak ten biegnie poprzez miejscowość Pisary jak również przez Radwanowice wiedzie drogą do Doliny Racławki. Z Rudawy przez sąsiednią Młynkę szlaki prowadzą do ruin Zamku Tenczyn znajdującego się w obrębie Puszczy Dulowskiej.
Na terenie miejscowości znajduje się szlak fortyfikacji niemieckich z czasów II wojny światowej. Dostępny jest dla zwiedzających jeden z obiektów tj. schron Regelbau 668 z 1944 r.
Rudawa jest miejscem turystyki biograficznej. Szlak biografii Henryka Sienkiewicza, Antoniny Domańskiej wiedzie przez Rudawę[104]. W projekcie Reading Małopolska znalazła swoje miejsce Rudawa jako zwieńczenie Szlaku[105]Literatury Dziecięcej oraz szlak pod nazwą Literaci na letnisku[106]. Przez Rudawę przebiega także Podkrakowski Szlak Papieski[9][107][108], związany z osobą papieża Jana Pawła II.
W obrębie Rudawy usytuowane są przystanki MPK w Krakowie[109]:
Rudawa: linie 238, 278
Rudawa Osiedle: linie 268, 278
Rudawa Rynek: linie 238, 268, 278
Rudawa Młyn: linie 238, 278
Rudawa PKP: linie 238, 278
Rudawa Stadion: linie 238, 278
Rudawa Szkoła: linia 278
Ponadto miejscowość skomunikowana jest prywatnymi liniami typu bus. Centralnym punktem komunikacyjnym Rudawy jest rynek. W związku z modernizacją trasy kolejowej E30 planowane jest uruchomienie Szybkiej Kolei Aglomeracyjnej (SKA) z przystankiem w Rudawie, a obsługiwanej przez autobusy szynowe (szynobusy). W ramach prac modernizacyjnych zbudowane zostaną perony jednokrawędziowe (boczne) wraz z przejściem podziemnym prowadzącym do peronów, pochylnie dla osób niepełnosprawnych oraz tzw. mała architektura[110]. Status obecnej stacji Rudawa PKP zmieniony zostanie na przystanek osobowy. Do Rudawy dojechać można pociągiem zarówno z Krakowa jak i z Krzeszowic czy konurbacji śląskiej.
Planowana jest obwodnica Zabierzowa i Kochanowa – jako element systemu komunikacyjnego Krakowa[111], wraz z rondem w Rudawie, umożliwi szybki transport pomiędzy Krakowem a Rudawą[112].
Sport
Ludowy Klub Sportowy „Orlęta” zarejestrowano w 1945 r., to jeden z najstarszych wiejskich klubów sportowych w Polsce. Pierwsze wzmianki o drużynie piłkarskiej pochodzą z 1938 r. Boisko wyznaczono wówczas przy rzece Rudawa, a następnie w miejscu gdzie dziś znajdują się Lafarge. Już wtedy było ono pełnowymiarowe, z profesjonalnymi bramkami, co było rzadkością w przedwojennej Polsce. Obecny stadion sportowy powstał w 1957 r. Klub jako organizacyjna jednostka sportowa zarejestrowany został w 1945 r., a jego pierwszym prezesem został Marian Gleń, następnym został Marian Bigaj, który był jednocześnie jednym z zawodników. Szczepan Przepiórka, był prezesem przez blisko 30 lat. Przez kilka sezonów Orlęta grały w A klasie. Najlepszy w historii klubu mecz o Puchar Polski z wiceliderem ówczesnym II Ligi Victorią Jaworzno, wygrany przez zawodników z Rudawy 1:0. W 1956 r. klub zawiesił na cały rok swoją działalność i wtedy zawodnicy z Rudawy grali w Świcie Krzeszowice i Stali Zabierzów. Po roku wrócili do swojego macierzystego klubu. W 1995 r. odbywało się 40-lecie istnienia klubu sportowego Orlęta z udziałem radiowego programu Lata z radiem. Z klubem z Rudawy związane są nazwiska znane szeroko w świecie sportu, a także w innych dziedzinach życia społecznego i gospodarczego, jak choćby: rodzina Wiśniewskich – Antoni, Kazimierz, Stanisław, Leszek (grał w Górniku Zabrze), Tadeusz, Adam, Grzegorz; Jerzy Kurek (później Hutnik Trzebinia, Unika Oświęcim), Jan Nawałka i Adam Nawałka (Wisła Kraków, reprezentant Polski i selekcjoner seniorskiej kadry narodowej), Adam Głogowski (później Pafawag Wrocław), Zbigniew Zwoliński (później Cracovia), Piotr Chlipała, Witold Ślusarski – dziennikarz, wydawca i scenarzysta (był przez pewien czas kapitanem piłkarskiej reprezentacji dziennikarzy). Z klubem związani byli też znani trenerzy, m.in. Stanisław Puchacz – b. piłkarz Pogoni Lwów, Wincenty Wcisło, i Andrzej Iwan. b. reprezentant Polski, piłkarz Wisły Kraków, Górnika Zabrze, VfL Bochum i Aris FC Saloniki, Damian Gorawski[113][114] - trener najmłodszych grup wiekowych Orląt Rudawa i zawodnik tego klubu, reprezentant Polski, który wcześniej grał w Wiśle Kraków, Ruchu Chorzów, Górniku Zabrze, FK Moskwa i Szynniku Jarosław. Klub posiada zespoły seniorów - do niedawna w klasie okręgowej Kraków grupa 2[115], ale dziś już po awansie[116][117] seniorzy z Rudawy grać będą w sezonie 2022/2023 w V lidze piłkarskiej. Ponadto w Orlętach Rudawa istnieje zespół juniorów starszych (II liga Kraków A) i juniorów młodszych (II liga Kraków B). Obecny stadion (z wybudowaną zadaszoną trybuną w 2016 r. i sztucznym oświetleniem boisk) znajduje się w Rudawie przy ul. Legionów Polskich[118].
Na terenie miejscowości znajdują się ogrzewane i usytuowane w hali korty tenisowe, należące do Rudawa Tennis Club[119]. Stanowią one jedyny tego typu obiekt w obrębie Krakowa i okolic. Korty zajmujące powierzchnię czterech hektarów spełniają wymogi International Tennis Federation i Polskiego Związku Tenisowego, a między innymi, wykorzystywane są jako treningowe podczas zgrupowań polskiej kadry tenisa ziemnego.
↑PiotrP.HapanowiczPiotrP., StanisławS.PiwowarskiStanisławS., Monografia Gminy Zabierzów, 2009, ISBN 978-83-913222-2-2. Brak numerów stron w książce
↑Natura i kultura w krajobrazie Jury, Osadnictwo i krajobraz, Kraków: Wydawnictwo ZZJPK, 1997, s. 60.
↑StanisławS.DziedzicStanisławS., Rocznik Biblioteki Kraków R. I I 2018, "Antonina Domańska. W cieniu literackiej legendy", 2018, s. 411, 414, 416, ISBN 978-83-949508-9-7, ISSN2544-784X.
↑ abcdPiotrP.HapanowiczPiotrP., StanisławS.PiwowarskiStanisławS., Monografia Gminy Zabierzów, 2009, ISBN 978-83-913222-2-2. Brak numerów stron w książce
↑ abPiotrP.HapanowiczPiotrP., StanisławS.PiwowarskiStanisławS., Monografia Gminy Zabierzów, Urząd Gminy Zabierzów, 2009, s. 91.
↑Powstaje „Sala Królestwa”, „Gazeta Krzeszowicka”, kwiecień 1994. Brak numerów stron w czasopiśmie
↑ZdzisławZ.NogaZdzisławZ., Feliksa Kiryka studia nad miastami, [w:] FeliksF.Kiryk, Miasta małopolskie w średniowieczu i czasach nowożytnych, 2013, s. XI, ISBN 978-83-7730-104-3.
↑ abRada Gminy Zabierzów, Plan Odnowy Miejscowości Rudawa na lata 2008–2014, Załącznik nr 1 do Uchwały nr XXVII/234/08 Rady Gminy Zabierzów z dnia 24 października 2008 r., 2008, s. 22.
↑SołectwoS.RudawaSołectwoS., Koło Gospodyń Wiejskich [online], rudawa.org.pl, 3 lipca 2017 [dostęp 2019-04-03].
PiotrP.HapanowiczPiotrP., StanisławS.PiwowarskiStanisławS., Monografia Gminy Zabierzów, Urząd Gminy Zabierzów, 2009, s. 103–109, ISBN 978-83-913222-2-2.