Het Groeningemuseum is het stedelijk museum voor Schone Kunsten in Brugge.
Het museum toont een uitgebreid overzicht van zes eeuwen Vlaamse en Belgischeschilderkunst, gaande van Jan van Eyck tot Marcel Broodthaers. De verzameling Vlaamse Primitieven is internationaal bekend en lag aan de basis van de belangrijkste tentoonstellingen in de laatste decades.[1] Maar daarnaast bezit het museum ook een belangrijke collectie van werken van de kleinere meesters die actief waren in Brugge in de vijftiende en de zestiende eeuw en werken die representatief zijn voor de ontwikkeling van de schilderkunst in de Lage Landen vanaf dan tot op heden.[1]
De stukken uit de verzameling moderne naoorlogse Belgische kunst.
Het Groeningemuseum maakt sinds 2019 deel uit van de Musea Brugge en is gevestigd aan de Dijver in Brugge.
Geschiedenis
Tijdens de bezetting van de Zuidelijke Nederlanden door de Fransen in 1794 werden de kerken, kloosters en openbare gebouwen leeggeroofd door de Fransen en alles wat niet te heet of te zwaar was werd naar Parijs afgevoerd. De revolutionaire ‘kunstcommissarissen’ hadden maar een paar maand nodig om meer dan 200 werken van de Vlaamse school aan te slaan.[2]
De werken die niet naar Parijs waren afgevoerd werden opgeslagen in de voormalige Duinenabdij aan de Potterierei in Brugge en zo ontstond het Musée de l'Ecole Centrale du Département de la Lys (het Museum van de School van het Leiedepartement). Er werden in dit museum een vijfhonderdtal geconfisqueerde werken samengebracht en verscheidene topwerken van het Groeningemuseum komen uit deze collectie.[2]
In 1816 werden een aantal werken die door de Fransen waren gestolen en overgebracht naar Parijs, aan Brugge terugbezorgd en ondergebracht in de Academie, onder meer de Madonna met kanunnik Joris van der Paele van Jan van Eyck, het Moreel-triptiek van Hans Memling en het Oordeel van Cambyses van Gerard David. De schilderijen in 1803 gerecupereerd van het Musée de l'Ecole Centrale, waaronder de Dood van Maria van Hugo van der Goes, de Doop van Christus van Gerard David en het Laatste oordeel van Jan Provoost waren ondertussen al ondergebracht in het Brugse stadhuis.[2] De Academie kreeg in 1828 de toelating om de schilderijen van het stadhuis over te brengen naar hun eigen collectie en zo kwamen de werken die nu de kern vormen van de verzameling van Vlaamse Primitieven van het Groeningemuseum terecht in het museum van de Academie, eerst in de Poortersloge en daarna, vanaf 1866 in de Bogaerdenschool.[1]
In 1892 droeg de Academie zijn collectie opnieuw over aan het stadsbestuur en dat was het begin van het Gemeentelijk Museum van Schilderkunst, het latere Museum van Schone Kunsten. De oorsprong van het Groeningemuseum gaat dus terug op het museum van de Academie in het begin van de achttiende eeuw en het is daarmee een van de oudste musea in België.[1] Omdat de Bogaerdenschool niet echt geschikt was als tentoonstellingsruimte werd besloten een nieuw museum te bouwen naar een ontwerp van Joseph Viérin. Maar het zou nog tot 1930 duren voor het Groeningemuseum, op zijn huidige locatie werd ingehuldigd. In het nieuwe museum kon men de verspreid geraakte collecties terug samen brengen zodat de evolutie van de kunst van de vijftiende eeuw tot vandaag terug in één museum kan getoond worden.
Collectie
Madonna met kanunnik Joris Van der Paele van Jan Van Eyck
Voor het overzicht van de collecties werd gebruikgemaakt van de informatie in de online van de catalogus van de vlaamsekunstcollectie.[3]
Opbouw
In de beschrijving van de geschiedenis van het museum werd beschreven hoe de werken van de vijftiende tot de zeventiende eeuw in het museum terechtkwamen. De jongere werken (achttiende en negentiende eeuw) waren voornamelijk afkomstig van de collectie van de Academie voor teken- en schilderkunst. Die werd opgericht in 1717 en volgens de statuten moest elke Brugse kunstenaar een kunstwerk aan de Academie schenken. De verzameling kreeg onderdak in het academiegebouw dat in 1755 afbrandde, waarbij de collectie verloren ging. Maar de regel bleef uiteraard van kracht en zo werd de basis gelegd van de verzameling van achttiende-eeuwse Brugse kunst. Er zijn ook veel werken die door oud-leerlingen geschonken werden en zo groeide een belangrijke collectie van neoclassicisten.[4]
Ook belangrijke legaten deden de collectie groeien. Zo werd de basis van het prentenkabinet van de Brugse musea gelegd door een legaat van John Steinmetz. De collectie bestond uit 14.000 werken op papier afkomstig van meer dan duizend verschillende kunstenaars.[4]
In de nadagen van de tentoonstelling Les Primitifs Flamands, die plaatsvond van 15 juni tot 15 september 1902, werd in 1903 de vereniging Société des amis des musées de Bruges (Vrienden van de Brugse Musea) opgericht. Deze vereniging, onder het voorzitterschap van Baron Kervyn van Lettenhove, presteerde het om op elf jaar tijd de collectie met 45 werken uit te breiden. Hun werking leidde bovendien tot een aantal belangrijke legaten zoals de schenking van de Brits-Brugse kunstenaar Frank Brangwyn, die volgens zijn wens werd ondergebracht in het Arentshuis.[4]
Er worden 25 schilderijen uit de vijftiende eeuw bewaard in de collecties van het Groeningemuseum, tekeningen uit die periode zijn er niet.
Hierbij de volledige lijst van de werken uit de vijftiende eeuw.
Annunciatie en aanbidding van het Jezuskind, 1452, Petrus Christus, het oudste schilderij in de Nederlanden met een juist eenpuntsperspectief. Men twijfelt tegenwoordig of men in het geval van deze werken moet spreken over vervalsingen of foutief gerestaureerde werken.[5]
Kunstenaars naar wiens werk kopieën, tekeningen of prenten werden gemaakt, maar waarvan er geen origineel werk in de collectie zit, zijn niet in de lijst opgenomen. Zowel Pieter Bruegel de Oude als zijn zoon Jan Brueghel de Oude zijn bijgevolg niet in deze lijst opgenomen.
Een beknopte lijst van werken, schilderijen indien niet anders aangegeven, vindt men hierbij:
Allegorie van de vrede in de Nederlanden in 1577, 1577, Pieter (II) Claeissens
Andromeda, 1549-1593, Hendrick Goltzius, prentmaker en uitgever, gravure op papier
Doopsel van Christus, ca. 1502-1508, Gerard David
De Dood en de landsknecht, 1510, Albrecht Dürer, houtsnede op papier
De gierigaard en de Dood, ca. 1515-1521, Jan Provoost
Feestmaal, 1574, Antonius Claeissens
Heilige Antonius, abt Antonius Wydoot en de Lactatio Bernardi, 1557-1566, Pieter (I) Claeissens
Allegorie van de edelsmeedkunst 1758, Matthias de Visch
Van de achttiende eeuw is er een bijzonder rijke collectie aan tekeningen met 588 stuks, van prenten daarentegen zijn er maar negen stuks meer en de collectie telt 183 schilderijen.
Bij de 35 bij naam bekende schilders die in de database van de Vlaamse Kunstcollectie genoemd worden zijn er weinig bekende namen. Gedocumenteerd op Wikipedia zijn: Claude Joseph Vernet, Gerardus de San, Jan Anton Garemijn, Joseph-Benoît Suvée, Paul-Joseph De Cock en Matthias de Visch.[6] De verzameling tekeningen is dermate groot omdat van een aantal kunstenaars zeer veel tekeningen in de collectie werden opgenomen. Van Jan Anton Garemijn alleen zijn er niet minder dan 160 werken in depot, van Joseph-Benoît Suvée 40, er zijn er 86 van Joseph Ducq, 96 van Pièrre François Ledoulx, 33 van Jan Sebastiaen Loybos 15 van Claude Joseph Vernet en 15 van Jan Frans Legillon.
Hieronder een aantal werken uit de 18e-eeuwse collectie:
Het aantal schilderijen uit de negentiende eeuw loopt op tot 282 werken, daarnaast zijn er 459 tekeningen en 15 prenten. Er zijn ook twee sculpturen opgenomen uit de negentiende eeuw: een bronzen beeld van George Minne, de Drie heilige vrouwen bij het graf en een marmeren sculptuur van Jan-Robert Calloigne, de architect van de Vismarkt in Brugge, die een Madonna met Kind voorstelt.
Ook al bezit het museum niet echt de grote topwerken uit de negentiende eeuw, kan het met de werken in de collectie toch een mooi overzicht bieden van de evolutie van de kunst in dat tijdperk. Hieronder vindt men een lijst van enkele werken uit de negentiende eeuw:
Belisarius bij het sterfbed van zijn echtgenote, 1817, Frans Kinsoen
Wintergezicht op rivier in Vlaanderen, ca. 1874, Modest Huys
Twintigste eeuw
Huiselijke zorgen 1913, Rik Wouters
Kunstenaars
De collectie van de werken uit de twintigste eeuw bestaat voornamelijk uit schilderwerken (211 stuks), een verzameling prenten (101 stuks), relatief weinig tekeningen (54 stuks) en twee sculpturen: een van Rik Wouters het andere van Jozef De Loose.
Hierna volgen de lijsten van de op Wikipedia gedocumenteerde kunstenaars,[6] gegroepeerd per kunstrichting. Ook voor wat de twintigste eeuw betreft, kan men stellen dat de collectie de evolutie van de kunst perfect kan illustreren.
Genretaferelen, dieren, stadszichten en landschappen
In 2009 was er een grote tentoonstelling in het museum over de grote Bourgonderbuit die Zwitsers gemaakt hebben bij Nancy, waar ze de Bourgondische hertog Karel de Stoute versloegen. Dit was de eerste keer dat deze schat Zwitserland mocht verlaten.
↑* Fake - not fake, restauraties-reconstructies-falsificaties, tentoonstelling in het Groeningemuseum Brugge, 2004-2005 in samenwerking met het Laboratoire d’études des oeuvres d’art par les méthodes scientifiques, Université de Louvain la Neuve.
↑ abcdeDe namen van de kunstenaars zijn meestal gespeld zoals in de database van de ‘Vlaamse Kunstcollectie’ omdat dit de keuze van de musea reflecteert én het opzoeken op naam in de database vergemakkelijkt. Zo zal men bijvoorbeeld niets vinden voor Marcus Gerards maar wel vier werken vinden voor Marcus Gheeraerts.