Krioera

Krioera[1] (autoglotonimoa: krio) Sierra Leonan- batez ere Freetown hiriburuaren inguruan- askaturiko afro-estatubatuar esklaboen eta jamaikar ihes egin

Krioera
Krioera
Krio
Datu orokorrak
Hiztunakama-hizkuntza: 692.000 (2016)
Hizkuntza sailkapena
giza hizkuntza
hizkuntza natural
contact language (en) Itzuli
pidgina
kreolera
Ingeles kreolerak
Atlantic English Creole (en) Itzuli
West African English Creole (en) Itzuli
Alfabetoalatindar alfabetoa
Hizkuntza kodeak
ISO 639-3kri
Ethnologuekri
Glottologkrio1253
Wikipediakri
Linguasphere52-ABB-bb
ASCL9225
IETFkri

Krioera[1] (autoglotonimoa: krio) Sierra Leonan- batez ere Freetown hiriburuaren inguruan- askaturiko afro-estatubatuar esklaboen eta jamaikar ihes eginik libre bizi den esklaboaren ondorengoek garatutako ingeles kreolera da.

Jatorria eta garapena

XVIII. mendean mendebaldeko Afrikan ingelesean oinarritutako kreolerak agertu ondoren, eta 1792an Freetown sortu zenean, aurretik zeuden pidgin horiek pixkanaka sartu ziren Sierra Leonako zenbait talderen hizkeran 1787 eta 1855 artean. Hasierako pidgina pixkanaka bilakatu zen hizkuntza egonkor baterantz, lehen komunitate haietako ondorengoen ama hizkuntzarantz, eta Sierra Leonako lingua franca hizkuntzarantz.[2]

1960ko hamarkadan, Thomas Deckerrek Shakespeareren lan batzuk krioerara itzuli zituen, eta jatorrizko poesia krioeraz konposatu zuen. 1980ko hamarkadan Itun Berria krioerara itzuli zuten.

Ezaugarriak

Krioera 4 milioi sierraleonarren edo beste talde etniko batzuen lingua franca da, eta mendebaldeko Afrikako beste leku batzuetako milaka kreoleena ere. 500.000 pertsona ingururen ama-hizkuntza da. Ingelesean oinarrituta dago, baina jorubera eta igboerazko elementuekin nahastuta. 2011n eskuragarri zeuden datuen arabera, Sierra Leonako biztanleriaren % 90ek hitz egiten zuen krioera.[3]

Pichinglisa Ekuatore Ginean hitz egiten den hizkuntza da, krioertik eratorria. Krioera Bioko uhartera 1827a iritsi zen lehen aldiz, Freetowndik zetozen afrikar biztanleek eramanda. Pichinglisa herrialdeko bigarren hizkuntzarik mintzatuena da, fangeraren atzetik eta bubieraren atzetik.[4] Batez ere fernandinoek erabiltzen dute, Biokon finkatutako talde etnikoa, eta Ekuatore Gineako hizkuntza ofiziala den gaztelaniaren eragin handia du.

Krioerazko hiztunen komunitateak ere badira Ganbian, Nigerian eta Kamerunen.[5]

Hiztegia

Hona hemen krioerazko hitz arrunt batzuk:

Krioeraz Euskaraz
Salon/Salone Sierra Leona
Adu, Kushɛ Kaixo
Padi Lagun
Titi Neska
Bɔbɔ Mutil
Mi Ni
Pikin Ume
Wɔwɔ Itsusi
Yu Zu
Plaba Gatazka
Sɔri, Ɔsh Barkatu
Tɔk Hitz egin
Fɔgɛt Ahaztu
Ansa Erantzuna
Mek Egun
Bɔku Asko, Gehiago
Uman Emakume
Lef Gelditu
Mɔt Aho
Kil Hil
Pipul Jende
Wetin Zer
Usay/Usai, We Non
Wetin-mek Zergatik
Ustɛm Noiz
Vɛx Haserre
Dia Garesti
Waka Ibili
Cham Murtxikatu
Motoka Kotxe
Sabi Jakin
Fεt Borrokatu
Wεf Emazte
Lεf Gelditu
Mama Ama
Papa Aita
Grani Amama
Granpa Aitite
Tif Lapurtu
Jomp Jauzi
Chɛr Urratu
Dede/Dai Hilda
Tata Agur

Hona hemen krioerazko esaldi batzuk:

Krioeraz Euskaraz
Kushɛ/Kushɛ-o "Kaixo"
Wetin na yu nem? "Nola duzu izena?"
Mi nem na Jems. "James izena dut."
Usai yu kɔmɔt? "Nondik zatoz?"
A kɔmɔt Estins. "Hastingsetik nator."
Us wok yu de du? "Zertan lan egiten duzu?"
Mi na ticha. "Irakaslea naiz."
Na us skul yu de tich? "Ze eskolatan irakasten duzu?"
A de tich na Prins ɔf Wels. "Prince of Walesen irakasten dut."
A gladi fɔ mit yu. "Pozten naiz zu ezagutzeaz."
Misɛf gladi fɔ mit yu. "Baita nik ere (pozten naiz zu ezagutzeaz)."
OK, a de go naw. "OK, orain banoa."
Ɔrayt, wi go tok bak. "Ados, berriro hitz egingo dugu."

Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsalaren lehen artikulua krioeraz:

Krioeraz High Krioeraz (Salontòk) Euskaraz
Atikul Wan Artikul Wan 1. artikulua
Ɛvribɔdi bɔn fri ɛn gɛt in yon rayt, nobɔdi nɔ pas in kɔmpin. Wi ɔl ebul fɔ tink ɛn fɛnɔt wetin rayt ɛn rɔŋ. Ɛn pantap dat wi fɔ sabi aw fɔ liv lɛk wan big famili. Òll mòrtalmandèm bòrn fri èn ekwal pan dignity èn raihtdèm. Dhèm gèt ratio èn kònshèns èn pantap dhat dhèm fòr akt with dhèm kòmpin na bròdharhudim spirit. Gizon-emakume guztiak aske jaiotzen dira, duintasun eta eskubide berberak dituztela; eta ezaguera eta kontzientzia dutenez gero, elkarren artean senide legez jokatu beharra dute.[6]

Erreferentziak

  1. ↑ Berria. Estilo Liburua. .
  2. ↑ Fourah Bay College, Freetown: Guide to Krio, (held at SOAS Univ. of London Library, 195?).
  3. ↑ (Ingelesez) Sierra Leone. in: The World Factbook. CIA.
  4. ↑ Gramática del Pichi, Kofi Yakpo, 2010 ISBN 978-84-937497-4-3
  5. ↑ A. Wyse: Krios of Sierra Leone, Londres (1989).
  6. ↑ «Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsala ospatzeko Euskal kanpaina» www.jusap.ejgv.euskadi.eus 2011-10-28 (kontsulta data: 2021-01-25).

Kanpo estekak

Bisita ezazu Krioera Wikimedia Incubator proiektuan

Content Disclaimer

Informasi ini disarikan dari Wikipedia dan disajikan kembali untuk tujuan edukasi. Konten tersedia di bawah lisensi CC BY-SA 3.0. Kami tidak bertanggung jawab atas ketidakakuratan data yang bersumber dari kontribusi publik tersebut.

  1. The information displayed on this website is sourced in part or in whole from Wikipedia and has been adapted for the purpose of restating it. We strive to provide accurate and relevant information, however:
  2. There is no guarantee of absolute accuracy. Wikipedia is an open, collaborative project that can be edited by anyone, so information is subject to change.
  3. It is not intended to constitute professional advice. The content displayed is for informational and educational purposes only. For important decisions (e.g., medical, legal, or financial), please consult a professional.
  4. Content copyright. Wikipedia is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License (CC BY-SA). This means that content may be reused with appropriate attribution and shared under a similar license.
  5. Responsible use. Any risk arising from the use of information from this website is entirely the responsibility of the user.