Kyphi

Mae kyphi yn arogldarth cyfansawdd a ddefnyddiwyd yn yr Hen Aifft er pwrpasau crefyddol a meddygol.

Kyphi
Aa9
p Z7		 D12
Z2ss
,
V31G1R5p
X1
,
Aa7p
Z7		 N38
kp.t
Tacso: gronynnau, arogldarth
yn hieroglyffau

Mae kyphi yn arogldarth cyfansawdd a ddefnyddiwyd yn yr Hen Aifft er pwrpasau crefyddol a meddygol.

Gair

Mae'r gair kyphi yn tarddu o'r gair Groeg κυ̑φι am y gair Hen Eiffteg "kap-t", arogldarth, o "kap", persawru, arogldarthu, cynhesu, llosgi, cynnau.[1][2] Mae bôn y gair hefyd i'w weld mewn ieithoedd Indo-Ewropeaidd, gydag ystyr tebyg, fel yn Sansgritaeg कपि (kapi) "arogldarth", Groeg καπνός "ysmygu", a Lladin "vapor".[3][4]

Hanes

Yn ôl Plutarch (De Iside et Osiride) a Suidas (s. v. Μανήθως), ysgrifennodd yr offeiriad Eifftaidd Manetho (circa 300 CCC) draethawd dan y teitl "I baratoi kyphi" (Περὶ κατασκευη̑ϛ κυφίων), ond nid oes yr un copi'n bodoli bellach.[5][6] Mae tair rysáit kyphi Eifftaidd i'w gweld o gyfnod Ptolemaidd ar waliau teml Edfu a Philae.[7]

Cofnodwyd ryseitiau kyphi Groegaidd gan Dioscorides (De Materia Medica, I, 24), Plutarch (De Iside et Osiride, § 80) a Galen (De antidotis, II, 2).[7]

Cofnodwyd y ffisigwr 19g Paulus Aegineta kyphi "lleuadaidd" sy'n cynnwys wyth cynhwysyn ar hugain a kyphi "heulol" sy'n cynnwys chwe chynhwysyn ar ddeg ar hugain.[angen ffynhonnell]

Cynhyrchu

Mae gan y ryseitiau Eifftaidd un cynhwysyn ar bymtheg yr un. Mae Dioscorides yn nodi deg cynhwysyn, sy'n gyffredin i bob rysáit. Mae Plutarch yn nodi un cynhwysyn ar bymtheg, ac mae Galen yn nodi pymtheg. Plutarch sy'n awgrymu'r pwysigrwydd mathemategol o un cynhwysyn ar bymtheg.[7]

Mae rhai cynhwysion yn amheus o hyd. Mae ryseitiau Groegaidd yn sôn am aspalathus, a ddisgrifi yn brysgwydden ddreiniog yn ôl awduron Rhufeinig. Nid yw ysgolheigion yng nghytûn ar y planhigyn hwn: awgrymir rhywogaeth o Papilionaceae (Cytisus, Genista neu Spartium).[7] Convolvulus scoparius,[7] a Genista acanthoclada[8] Mae gan y ryseitiau Eifftaidd gynhwysion sydd hefyd yn amheus.

I'w greu, cymysgir a berwir y cynhwysion mewn trefn benodol. Yn ôl Galen, rholir yr arogldarth yn belen a'i osod ar lo poeth i greu perfwg; yfwyd ef hefyd yn feddygaeth i wella'r iau ac ysgyfaint.[7]

Dioscorides (10 cynhwysyn)

Plutarch (+6 chynhwysyn)

Galen (+5 cynhwysyn)

Eifftaidd (+6 chynhwysyn)

Cyfeiriadau

  1. ↑ E. A. Wallis Budge (1920), Egytian Hieroglyphic Dictionary, 2, John Murray, p. 786b, http://archive.org/details/egyptianhierogly02budguoft
  2. ↑ Heinrich Brugsch (1868), Hieroglyphisch-demotisches Wörterbuch, 4, Hinrich, p. 1492, http://archive.org/details/hieroglyphischde04brug
  3. ↑ August Fick (1871), Vergleichendes Wörterbuch der Indogermanischen Sprachen (2nd ed.), Vandenhoek & Ruprecht, p. 52, http://archive.org/details/bub_gb_RQ8AAAAAYAAJ
  4. ↑ Monier Williams (1872), A Sanskrit-English Dictionary, Clarendon Press, p. 202a, http://archive.org/details/1872sanskriten00moniuoft
  5. ↑ E. A. Wallis Budge (1902), A History of Egypt, 1, Oxford University Press, p. 129, http://archive.org/details/historyofegyptfr01budg
  6. ↑ Leonhard Schmitz (1849), William Smith, ed., Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology, 2, Murray, pp. 915a–916a
  7. ↑ 7.0 7.1 7.2 7.3 7.4 7.5 Victor Loret (1887), "Le kyphi, parfum sacré des anciens égyptiens", Journal asiatique 10 (juillet-août): 76–132, http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k93232q
  8. ↑ Immanuel Löw (1881), Aramäische Pflanzennamen, Engelmann, p. 341, http://archive.org/details/AramaeischePflanzennamen

Gweler hefyd

Content Disclaimer

Informasi ini disarikan dari Wikipedia dan disajikan kembali untuk tujuan edukasi. Konten tersedia di bawah lisensi CC BY-SA 3.0. Kami tidak bertanggung jawab atas ketidakakuratan data yang bersumber dari kontribusi publik tersebut.

  1. The information displayed on this website is sourced in part or in whole from Wikipedia and has been adapted for the purpose of restating it. We strive to provide accurate and relevant information, however:
  2. There is no guarantee of absolute accuracy. Wikipedia is an open, collaborative project that can be edited by anyone, so information is subject to change.
  3. It is not intended to constitute professional advice. The content displayed is for informational and educational purposes only. For important decisions (e.g., medical, legal, or financial), please consult a professional.
  4. Content copyright. Wikipedia is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License (CC BY-SA). This means that content may be reused with appropriate attribution and shared under a similar license.
  5. Responsible use. Any risk arising from the use of information from this website is entirely the responsibility of the user.