Darn ceg

Darn ceg

Math	rhan o offeryn cerdd
Rhan o	offeryn chwyth
Dynodwyr
Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia

Y rhan o offeryn chwyth sydd wedi'i gosod yn erbyn gwefusau y chwaraewr (neu yng ngheg y chwaraewr) yw darn ceg. Mae'r chwaraewr yn chwythu drwyddo gan greu'r dirgryniad sylfaenol sy'n cynhyrfu'r golofn o aer yng nghorff yr offeryn. Mae'r darn ceg ar y cyd â gwefusau'r chwaraewr yn creu ansawdd nodweddiadol yr offeryn. Fel arfer, mae'r darn ceg yn eitem ar wahân y gellir ei thynnu oddi ar gorff yr offeryn, er y gellir gwneud rhai offerynnau bach mewn un darn (e.e. chwisl dun).

Mae pob offeryn pres yn defnyddio math tebyg o ddarn ceg, gydag amrywiadau bach o ran siâp. Mae'r darn yn cynnwys agoriad tebyg i gwpan. Mae siâp a maint penodol y cwpan yn effeithio ar yr ansawdd a'r nodweddion chwarae (pa mor hawdd yw hi i'r chwaraewr wneud i'r offeryn swnio). Er enghraifft, mae cwpan trwmped yn fwy crwn na chwpan y corn Ffrengig: mae gan y ddau offeryn eu tôn nodweddiadol eu hunain, ac mae'r corn yn anoddach i'w reoli na'r trwmped.

• 
  Darn ceg trwmped
• 
  Diagram o ddarn ceg trwmped
• 
  Darn ceg corn Ffrengig
• 
  Diagram o ddarn ceg corn Ffrengig

Mae gan offerynnau chwythbren â chorsen sengl, fel yr clarinét a'r sacsoffon, ddarn ceg i ddal y gorsen yn ei lle. Mae'r gorsen wedi'i chlymu i'r darn ceg gan adael agoriad bach rhwng y gorsen a'r darn ceg y mae'r chwaraewr yn chwythu drwyddo. Mae'r gorsen yn cael ei gosod ar wefus isaf y chwaraewr ac mae ei wynt yn achosi i'r gorsen ddirgrynu, ac mae hyn yn ei dro yn achosi i'r golofn o aer y tu mewn i'r offeryn ddirgrynu.

Dyma ddosbarth o offerynnau â chorsen ddwbl lle nad yw ceg y chwaraewr yn gwneud unrhyw gysylltiad â'r gorsen, fel y crymgorn a phib alaw y bibgod Albanaidd. Mae'r gorsen wedi'i chuddio y tu mewn i gap corsen sy'n gweithredu fel darn ceg.

Dyma ddosbarth o offerynnau â chorsen ddwbl lle mae'r gorsen y tu mewn i geg y chwaraewr, ond nid yw ei wefusau'n ei gafael. Yn lle hynny mae'r gwefusau'n gorffwys yn erbyn pirouette sy'n gweithredu fel darn ceg. Mae'r chwythgorn yn offeryn sydd â pirouette.

Offerynnau nad oes ganddynt gorsen fel y recorder, y fflasioled neu'r chwisl dun yw ffliwtiau topyn. Mae gwynt y charaewr yn cael ei gyfeirio trwy sianel ac yn taro ymyl miniog. Mae cyfuniad y sianel a'r ymyl miniog yn ffurfio'r darn ceg.

Nid oes gan bob offeryn chwythbren ddarn ceg. Er enghraifft:

• Y ffliwt draws, sef y math cyfarwydd o'r ffliwt a geir mewn cerddorfa. Cynhyrchir y sain gan wynt y chwaraewr sy'n chwythu dros ymyl twll; mae'r gwefusau'r chwaraewr yn cymryd lle'r sianel yn y darn ceg mewn ffliwt dopyn.

• Yr obo a'r basŵn. Cynhyrchir y sain gan gorsen ddwbl sy'n cael ei dal rhwng gwefusau'r chwaraewr. Mae'r rhan o'r gorsen y tu mewn i'r geg yn dirgrynu; mae'r geg y chwaraewr yn gweithredu fel cap corsen mewn crymgorn.

• Anthony C. Baines, Woodwind Instruments and Their History (Llundain: Faber and Faber, 1967)