Baszta „Książęca” w Tarnowie (Baszta „Księża”[2]) – gotycka budowla obronna, przykład murowanej baszty wchodzącej wraz z murami obronnymi w skład systemu dawnych miejskich fortyfikacji.
Lokalizacja
Baszta zwana „Książęcą”[3] umiejscowiona jest przy ul. Kapitulnej 2 na tarnowskiejStarówce, po północnej stronie byłego systemu miejskich obwarowań[3][4].
Historia
Baszta na pocztówce z lat 1915–1923
Nie ma pewności, kiedy baszta powstała. Przypuszczalnie zbudowano ją w XIV wieku[4][5], choć część publikacji stwierdza, że nie jest pierwotnym elementem systemu fortyfikacji i została wzniesiona w wieku XVI[6][7]. Rozbieżność w datowaniu jej powstania wynika z występowania w niej cegły takiej samej, jakiej użyto do budowy pobliskiej XVI-wiecznej bastei[6]. Oprócz tego, kolejnym z czynników mających datować czas powstania budynku, jest jego wygląd, podobny do wyglądu krakowskich baszt przebudowywanych na przełomie XV i XVI wieku[6]. Twierdził tak jeden z badaczy dawnego Tarnowa, Józef Dutkiewicz, jednakże stwierdził on również później, że baszta jest wcześniejsza i została w XVI wieku tylko oblicowana[6][8].
W XVI wieku budowla być może została przebudowana: m.in. prawdopodobnie obniżono ją o jedną kondygnację[8][5]. Jak podaje jedno ze źródeł, budynek wówczas stał się częścią domu prepozyta (obecnie sufraganii[5]), przylegającego do murów obronnych[9].
W XIX wieku baszta została zaadaptowana na funkcje mieszkalne[7], a w 1966 roku użytkowna była w części w celach gospodarczych[4]. Jej właścicielem i użytkownikiem była wówczas tarnowska kuria diecezjalna[4].
Budowla nie jest udostępniona dla zwiedzających, a także nie jest widoczna z żadnej z ulic, ze względu na fakt zasłonięcia jej przez inne obiekty[2]. Dostęp do niej jest możliwy tylko za specjalnym pozwoleniem władz duchownych, które są administratorami budynku sufraganii przy ul. Kapitulnej 2[5].
Architektura
Budowla jest przykładem baszty zbudowanej w stylu gotyckim z cegły ułożonej w wątku polskim, niepodpiwniczonej, mającej pierwotnie osiągać wysokość trzech nadziemnych kondygnacji, o grubości murów sięgającej do 1,8 metra w jej dolnych partiach[4][10][6]. Baszta była wysunięta przed ścianę muru w 1/3 swojego obrysu[10][5]. Pierwotnie była wyposażona w tylko dwie lub trzy strzelnice (2 umiejscowione od strony północnej, trzecią być może od zachodu), w związku z czym, ze względu na brak możliwości skutecznego skupienia siły ognia, służyła do bliskiej obrony[8]. U dołu miała kształt nieregularnego prostokąta, wyżej przechodzący w nieregularny walec[10][5]. Budynek wieńczył dach w kształcie stożka[7], kryty w latach 60. XX w. blachą[4].
W wyniku zaadaptowania baszty do celów mieszkalnych zatraciła ona charakter budowli obronnej, m.in. jej strzelnice zostały przerobione na otwory okienne[7].
↑ abcdeTarnów, [w:] JarosławJ.WidawskiJarosławJ., Miejskie mury obronne w państwie polskim do początku XV wieku, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1973, s. 466(pol.).
↑ abcdAndrzej BronisławA.B.KrupińskiAndrzej BronisławA.B., Zabytki urbanistyki i architektury województwa tarnowskiego, Warszawa: Wyd. PTTK „Kraj”, 1989, ISBN 83-7005-224-X, OCLC69520723 [dostęp 2022-04-26]. Brak numerów stron w książce
↑KrzysztofK.MoskalKrzysztofK., Marek K.M.K.TruszMarek K.M.K., Fortyfikacje miejskie, [w:] AndrzejA.Niedojadło, Encyklopedia Tarnowa, Tarnów: Tarnowskie Towarzystwo Kulturalne, 2010, s. 121–123, ISBN 978-83-87366-96-4, OCLC751483099 [dostęp 2022-08-05].
↑ abcM.M.TruszM.M., Miejskie mury obronne, [w:] StanisławS.Potępa, RyszardR.Banach, Tarnów. Wielki przewodnik. 2, Stare Miasto, Tarnów: Tarnowskie Towarzystwo Kulturalne [etc.], 1995, ISBN 83-901529-5-9, OCLC749245859 [dostęp 2022-07-24](pol.). Brak numerów stron w książce