Gweres

Gweres ew an uhella level a’n dor, en venowgh le ages meter a dewder. Kemyskans ew a stoffow organek, monyow, gassys, dowr hag organedhow a skoodh bownans war-barth. Ema dhe weres pajar gweythres posek:

1. avel mayn rag tevyans plansow
2. avel for' a witha, provia ha purhe dowr
3. avel treylyer ayrgelgh an Norvys
4. avel bewva organedhow,

Ma diw ran dhe skiens gweres: gweresonieth (pedology en Sowsnek) ew an studhyans a furvyans, deskrifans ha klassans gweresow, hag edafonieth (Sows. edaphology) ew studhyans delanwes gweres war daklow byw.

Essensek ew gweres dhe vownans war an Norvys. Etto tevys ew boos ha debrys ew gwels gen enevales. Gwres ew gweresow dres termyn hir, sewyans a dhew brocess: tewedha karrygi a-barth awoles ha’n keworrans a stoffow organek drefen pedri a-barth a-ugh. Gelwys ew an karrygi tewedhys avel ‘regolith’. Ken hwrelho kemeres milyow a vledhydnyow dhe dhisplegya gweresow, pur es ew aga distrui der usyans gweres, po aga gorusya.

Ma gweres dell ew displegys en leun owth thiskwedhes sewyans (gelwys profil gweres) a levelyow (gelwys gwiskajow). Dell ew usys, ema pajar gwiskas:

• O - gwiskas organek ow komprehendya del podrys a furv stoff du pekar ha kowlesen henwys humus. Humus a gomprehend lies moon talvosek
• A - ughweres, kesunyans a garrek pur dewedhys ha stoffow organek kemyskys gen buluk.
• B - isweres, le frothus es an ughweres, hag a gomprehend kemusur uhella a garrek dewedhys
• C - regolith, an gwiskas gwres ogas en tien a garrek dewedhys
• (K) – karrek-weli

A-dro dhe hanter komposyans (dalghedh) gweres ew stoff monyek gen 10% po le stoff organek. An remenat ew dowr po ayr. possybyl ew dhe dheskrifa an komposyans pella ort deskrifa kemyskans myns an kreunednow. Hebm ew gwiasedh an gweres.

Kesweyth gweres ew deskrifans a’n vor' dell ew kreunednow glenys war-barth. Deskrifansow kebmyn ew stockyel (blocky), kolovednek, gwiskasek, kreunigek ha kowrek.

Kregi war an ayredh a wra an posekka processys a furv gweresow. Ma glaw ow provia dowr hag a liv der an gweres, owth omdeudhi monyow dhort gwiskas an ughweres (eslivans), aga gwaya dhe’n isweres, lebma hwra anjei kodha (ynlivans). Terweythyow ma gwiskas liwys e’n teller ma hwer hedna. Mar po monyow horn removys ha kodhys, furvyes ew an gweres podsol, process henwys podsolheans. En telleryow segh, ma dowr e’n gweres yow kwaya war-vann, etho gerys ew an kodhans ogas dhe’n enep. En kebmyn, gwelys ew kreunansow a galgh ena (kalghheans). En ensamplow pella, gerys ew level a holan war an enep (holanheans). Ewedh ma an ayredh owth effeythya pana sort a blansow a ell tevi ena, etho dihaval ew gweresow lebmath uji gwels po gwydh ow tevi.

Gweresow a ell chanjya a-dreus leder. War ledrow gweresow a wra varya a radn tewder, myns res gweres ha glybor. Sewyans hebma ew kadon po catena a weresow.

Usys ew an patron a wiskajow rag klassa gweresow. Ema lies system a glassa usys a-derdro’n bes, ha pur gomplek ye aga thermonieth. Displegys veu onan a’n kensa systemow gen an skiensydh russek Vasily Dokuchaev a-dro dhe 1880. Selys veu war an sort a garrek ha’n elvednow omgemeryansek rag aga furvyans. A-dhia an 1960ow usys veu morfologieth gweresow rag klassa.

Ottomma nebes ensamplow a weresow.

• Podsol
• Dor du
• Gley
• Dor gell
• Laterit

Ma an erthygel ma usya an Furv Skrifys Savonek a-barth Kernowek diwedhes.